Jak wybrać pierwsze skrzypce?
Najkrótsza możliwa odpowiedź: dobierz rozmiar do długości ręki, a nie do wieku. Wybierz zestaw uczniowski z litego drewna od rozpoznawalnego producenta, w przedziale mniej więcej 700–1500 zł. A zanim zaczniesz ćwiczyć, pokaż instrument lutnikowi albo nauczycielowi.
Ostatnie zdanie jest ważniejsze niż dwa pierwsze. Cały ten tekst tłumaczy dlaczego.
Dlaczego skrzypce są wyjątkowo bezlitosne dla złego instrumentu
Na tanią gitarę da się narzekać, ale da się na niej grać. Progi same pilnują wysokości dźwięku, a jeśli struny są trochę za wysoko, po prostu bolą palce. Skrzypce nie mają progów. O tym, czy dźwięk jest czysty, decyduje położenie palca z dokładnością do milimetra, a o tym, czy w ogóle zabrzmi, decyduje smyczek prowadzony po strunie pod odpowiednim kątem i z odpowiednim naciskiem.
Teraz dołóżmy do tego instrument, w którym kołki co kwadrans puszczają i struny się rozstrajają, podstawek jest za wysoki, więc struny trzeba dociskać z całej siły, a smyczek ma syntetyczne włosie, które nie trzyma kalafonii i zamiast dźwięku wydaje pisk. Początkujący nie ma jeszcze na tyle wyrobionego ucha, żeby odróżnić „to ja fałszuję” od „to instrument jest rozstrojony”. Uczy się więc fałszywie, zniechęca się i po dwóch miesiącach odkłada futerał na szafę z przekonaniem, że skrzypce „nie są dla niego”.
Lutnicy mają na takie instrumenty angielskie określenie: VSO, violin-shaped object, czyli przedmiot w kształcie skrzypiec. Wygląda jak instrument, ale nim nie jest. Najważniejszym zadaniem przy pierwszym zakupie jest nie trafić na VSO. Wybór między dobrymi a bardzo dobrymi skrzypcami to problem na później.
Ustawienie jest ważniejsze niż metka
To jest oś całego wyboru i rzecz, której większość poradników nie mówi wprost: te same skrzypce mogą być wygodne albo niegrywalne w zależności od tego, jak zostały ustawione.
„Ustawienie” (w żargonie także regulacja) to kilka elementów, które decydują o grywalności bardziej niż gatunek drewna:
- Podstawek – drewniany element, na którym opierają się struny. Musi mieć odpowiednią wysokość i łuk, a jego stopki muszą przylegać do płyty. Za wysoki oznacza twarde dociskanie strun i gorszą intonację. Zbyt płaski łuk sprawia, że smyczek zahacza o dwie struny naraz.
- Dusza – mały drewniany kołek wewnątrz korpusu, wstawiony między płytę wierzchnią a spodnią. Jej położenie ma ogromny wpływ na brzmienie. Jeśli się przewróci, instrument traci głos i trzeba iść do lutnika.
- Kołki – powinny obracać się płynnie i trzymać strój. Kołki, które się ślizgają albo zacinają, to najczęstsze źródło frustracji na pierwszych lekcjach.
- Siodełko – wysokość strun przy główce. Za wysoko oznacza bolące palce w pierwszej pozycji, czyli dokładnie tam, gdzie początkujący spędza pierwszy rok.
- Struny – fabryczne struny w najtańszych zestawach to często najprostsza stal, która brzmi ostro i metalicznie.
Fabryki produkujące skrzypce uczniowskie ustawiają instrumenty seryjnie i z różną starannością. Dlatego w opiniach klientów, nawet o dobrze ocenianych modelach, regularnie powtarza się ten sam motyw: po wizycie u lutnika i poprawieniu kołków i podstawka instrument zaczął grać wyraźnie lepiej. Wizyta u lutnika to zwykle ułamek ceny instrumentu. Przy zakupie w sklepie stacjonarnym, który ma własną pracownię, ustawienie bywa w cenie. Warto o to zapytać przed zakupem.
Wniosek praktyczny: skrzypce za 900 zł porządnie ustawione dadzą początkującemu więcej niż skrzypce za 1500 zł ustawione byle jak.
Rozmiar: mierz rękę, nie PESEL
Skrzypce produkuje się w rozmiarach ułamkowych, od maleńkich 1/16 dla kilkulatków po pełnowymiarowe 4/4 dla dorosłych. Tabele wiekowe są tylko orientacyjne, bo dzieci w tym samym wieku potrafią różnić się wzrostem o kilkanaście centymetrów.
Jak zmierzyć: wyciągnij lewą rękę w bok, prosto, wnętrzem dłoni do góry. Zmierz odległość od szyi do środka dłoni.
| Rozmiar | Długość ręki (szyja – środek dłoni) | Orientacyjny wiek | Długość korpusu |
|---|---|---|---|
| 1/16 | ok. 38–40 cm | 3–5 lat | ok. 23 cm |
| 1/8 | ok. 43–45 cm | 5–6 lat | ok. 25,5 cm |
| 1/4 | ok. 46–48 cm | 6–8 lat | ok. 28 cm |
| 1/2 | ok. 50–52 cm | 8–10 lat | ok. 31 cm |
| 3/4 | ok. 55–57 cm | 10–12 lat | ok. 33,5 cm |
| 4/4 | od ok. 58–60 cm | od 12 lat i dorośli | ok. 35,5 cm |
Kolumna „długość korpusu” przydaje się przy przeglądaniu ogłoszeń. Jeśli ktoś sprzedaje „skrzypce 4/4″, a korpus ma 33 cm, to nie są skrzypce 4/4.
Drugi, praktyczny test przy przymierzaniu: uczeń trzyma skrzypce w pozycji do gry i sięga lewą ręką do ślimaka, czyli zakręconego zakończenia główki. Jeśli obejmuje go palcami przy lekko zgiętym łokciu, rozmiar jest dobry. Jeśli musi wyprostować rękę do końca, instrument jest za duży.
Dwie zasady, które oszczędzają dużo kłopotów:
Nie kupuj dziecku skrzypiec „na wyrost”. Przy gitarze czy keyboardzie to czasem działa, przy skrzypcach szkodzi. Za duży instrument wymusza złą postawę, napięcie w barku i nadgarstku i uniemożliwia prawidłowe ułożenie palców. Nawyki z pierwszego roku zostają na lata.
Między dwoma rozmiarami wybierz mniejszy. Dotyczy to zwłaszcza dzieci. Dorośli o drobnej budowie i małych dłoniach mogą z kolei rozważyć rozmiar 7/8, spotykany rzadziej, ale produkowany przez część wytwórców i lutników.
Z czego zrobione są dobre skrzypce uczniowskie
Nie trzeba znać się na lutnictwie, żeby odsiać instrumenty najgorszej jakości. Wystarczy wiedzieć, na co patrzeć w specyfikacji i przy oglądaniu.
Płyta wierzchnia z litego świerku, spód i boczki z litego klonu. To klasyczne połączenie od kilkuset lat i standard nawet w tanich, ale uczciwych instrumentach uczniowskich. W najtańszych konstrukcjach spotyka się laminat albo lipę amerykańską (basswood). W automatycznie tłumaczonych ofertach bywa ona opisywana jako „drewno basowe”, co brzmi profesjonalnie, a oznacza po prostu tańszy materiał.
Podstrunnica hebanowa albo z twardego, naturalnie ciemnego drewna. W najtańszych instrumentach podstrunnica bywa z miękkiego drewna pomalowanego na czarno. Szybko się ściera, pod palcami robią się rowki, a farba zostaje na opuszkach. W popularnych seriach uczniowskich różnica między tańszym a droższym modelem często sprowadza się właśnie do materiału podstrunnicy i kołków.
Kołki z hebanu, palisandru lub innego twardego drewna. Plastikowe albo z miękkiego drewna nie trzymają stroju. Istnieją też kołki mechaniczne z wewnętrzną przekładnią, które bardzo ułatwiają strojenie. To rozsądny upgrade, ale nie konieczność.
Strunociąg z czterema mikrostroikami. Mikrostroiki to małe śrubki przy strunociągu, pozwalające dostroić strunę bez ruszania kołka. Zaawansowani skrzypkowie zostawiają zwykle jeden, przy strunie E. Początkującemu cztery bardzo ułatwiają życie. Najwygodniejsze są strunociągi z mikrostroikami wbudowanymi w korpus strunociągu, bo są lżejsze od metalowych nakręcanych.
Płyty rzeźbione, nie prasowane. Sklepienie płyt dobrych skrzypiec wyrzeźbione jest z masywnego kawałka drewna. W najtańszych instrumentach płyty bywają wyginane pod wpływem temperatury i nacisku, co odbija się na brzmieniu i trwałości. Ta informacja nie zawsze pojawia się w opisie, ale producenci instrumentów rzeźbionych zwykle ją podkreślają.
Lakier. Gruby, szklisty lakier przypominający plastik tłumi drgania drewna. Przy pierwszym instrumencie to jednak drugorzędna sprawa. Ważniejsze, żeby był równy i nie odpryskiwał.
Smyczek, czyli druga połowa instrumentu
Przy wyborze skrzypiec wszyscy patrzą na skrzypce, a smyczek traktują jak dodatek do zestawu. Tymczasem to smyczek wydobywa dźwięk. Słaby smyczek potrafi zepsuć przyzwoity instrument.
Smyczki uczniowskie wykonuje się najczęściej z jednego z trzech materiałów:
- Włókno szklane – najtańsze, ciężkie, „martwe” w prowadzeniu. Spotykane w najtańszych zestawach.
- Drewno brazylijskie (brazylwood) – klasyczny materiał smyczków uczniowskich. Dobry egzemplarz jest w porządku, słaby bywa krzywy albo zbyt miękki.
- Włókno węglowe – bardzo dobry wybór dla początkujących, a coraz częściej także dla zaawansowanych. Jest odporne na upadki i zmiany wilgotności, a przy tym proste i przewidywalne. Kosztuje więcej niż smyczek dołączany do taniego zestawu, ale służy latami.
Najdroższe smyczki robi się z fernambuku, ale to już zupełnie inna półka cenowa i nie ma sensu zawracać sobie nim głowy przy pierwszym zakupie.
Ważniejsze od materiału jest włosie. Powinno być naturalne, końskie. Syntetyczne włosie w najtańszych smyczkach słabo trzyma kalafonię i smyczek ślizga się po strunie.
Jak sprawdzić smyczek: spójrz wzdłuż pręta jak wzdłuż lufy. Powinien być prosty, bez wygięcia na boki. Pokręć śrubą przy żabce, czyli uchwycie. Włosie powinno płynnie się napinać i luzować. Po zakończeniu gry smyczek zawsze się luzuje, więc śruba musi działać bez oporu.
Jedna uwaga, która oszczędza nerwów pierwszego dnia: nowe włosie nie ma na sobie kalafonii. Smyczek prosto z pudełka nie wydaje żadnego dźwięku albo ledwo słyszalny szelest, co wiele osób bierze za wadę. Trzeba go porządnie natrzeć kalafonią, a nową kostkę kalafonii warto najpierw lekko porysować, żeby zaczęła się ścierać. Za pierwszym razem potrzeba jej znacznie więcej niż później.
Ile wydać na pierwsze skrzypce
Ceny poniżej to orientacyjne przedziały w polskich sklepach muzycznych za kompletne zestawy, czyli skrzypce, smyczek i futerał.
| Budżet | Czego się spodziewać | Dla kogo |
|---|---|---|
| do ok. 500 zł | Loteria. Wysokie ryzyko trafienia na VSO: laminat, malowana podstrunnica, słaby smyczek, nieustawiony podstawek. | Tylko z założeniem wizyty u lutnika i możliwej wymiany strun oraz podstawka, co zjada oszczędność. |
| ok. 550–1000 zł | Najtańsze zestawy uczniowskie rozpoznawalnych marek. Lite drewno, akceptowalny smyczek i futerał. Realne minimum. | Dzieci w rozmiarach ułamkowych, dorośli sprawdzający, czy skrzypce są dla nich. |
| ok. 1000–2500 zł | Lepszy osprzęt (heban), staranniejsze wykonanie i ustawienie fabryczne, lepsze struny i smyczek. | Dorośli zaczynający na poważnie, uczniowie szkół muzycznych w rozmiarze 4/4. |
| powyżej ok. 2500 zł | Instrumenty warsztatowe i pracowniane, wyraźnie bogatsze brzmienie. | Zwykle kolejny krok po roku, dwóch latach nauki, a nie pierwszy zakup. |
Wśród producentów zestawów uczniowskich, które regularnie pojawiają się w polskich sklepach i szkołach muzycznych, są między innymi Stentor, Yamaha, Höfner, Gliga i Primavera. Nazwa marki nie zwalnia jednak z oglądania konkretnego egzemplarza, bo rozrzut jakości ustawienia w obrębie jednej serii bywa spory.
Dwie rzeczy, o których łatwo zapomnieć przy planowaniu budżetu. Po pierwsze, komplet dobrych strun syntetycznych to orientacyjnie od ok. 100 do 200 zł. Wymiana stalowych strun fabrycznych na syntetyczne to często największa pojedyncza poprawa brzmienia taniego instrumentu. Po drugie, akcesoria z listy niżej to dodatkowe kilkadziesiąt do kilkuset złotych.
Nowe, używane, wypożyczone… a może skrzypce po dziadku?
Wypożyczenie to najrozsądniejsza opcja dla małych dzieci. Rozmiar zmienia się mniej więcej co rok lub dwa, więc kupowanie kolejno 1/8, 1/4, 1/2 i 3/4 oznacza cztery zakupy w ciągu kilku lat. Wiele szkół muzycznych wypożycza instrumenty swoim uczniom, a część sklepów i pracowni lutniczych prowadzi wypożyczalnie lub programy wymiany na większy rozmiar z odliczeniem wartości poprzedniego instrumentu. Warto zapytać, zanim kupi się cokolwiek.
Skrzypce używane mogą być świetną okazją, bo dobry instrument nie traci na wartości tak jak elektronika. Wymagają jednak oceny kogoś, kto się zna. Szukaj pęknięć (zwłaszcza w okolicy duszy i wzdłuż środka płyty wierzchniej), odklejonych brzegów płyt, wyrobionej podstrunnicy z rowkami pod strunami i śladów domowych napraw. Prosty test: delikatnie opukaj brzegi płyt kostką palca dookoła korpusu. Grzechoczący, pusty dźwięk w jednym miejscu często oznacza odklejenie.
Skrzypce ze strychu to osobna historia. W wielu polskich domach leżą instrumenty po dziadkach, a w środku, przez otwór w kształcie litery f, widać etykietę z napisem „Antonius Stradiuarius Cremonensis” i datą z XVIII wieku. Niestety prawie zawsze to fabryczna kopia z przełomu XIX i XX wieku, wykonana masowo w niemieckich, czeskich lub francuskich ośrodkach produkcji instrumentów. Etykieta oznaczała wzór, a nie autora.
Nie znaczy to jednak, że taki instrument jest bezwartościowy. Część tych skrzypiec po odnowieniu gra lepiej niż współczesne zestawy uczniowskie. Warto pokazać je lutnikowi, który oceni, czy naprawa ma sens ekonomiczny. I jedno ostrzeżenie: nigdy nie klej pęknięć ani odklejonych płyt klejem błyskawicznym czy wikolem. Lutnicy używają kleju glutynowego (kostnego), bo jest odwracalny i pozwala instrument rozebrać przy kolejnej naprawie. Domowa „kropelka” potrafi zamienić możliwą do uratowania pamiątkę w drewno na opał.
Zakup przez internet: jak nie żałować
Kupowanie skrzypiec online jest możliwe i często tańsze, ale ma swoje pułapki.
Tańsze zestawy wysyłkowe przychodzą często z podstawkiem luzem w futerale, a nie ustawionym na instrumencie. Postawienie go samodzielnie jest wykonalne, ale dla kogoś, kto trzyma skrzypce pierwszy raz w życiu, to proszenie się o kłopoty: zły kierunek, złe miejsce, przewrócona dusza. Jeśli kupujesz online, zaplanuj od razu wizytę u lutnika albo poproś o pomoc nauczyciela.
Przy zakupie przez internet przysługuje prawo odstąpienia od umowy w ciągu 14 dni. To dobry czas, żeby pokazać instrument komuś doświadczonemu i w razie wyraźnych wad go zwrócić.
Dwie zasady obsługi, które warto znać od pierwszego dnia:
Nie luzuj wszystkich strun jednocześnie. Napięcie strun dociska podstawek do płyty, a pośrednio pomaga utrzymać duszę na miejscu. Po całkowitym poluzowaniu dusza może się przewrócić. Struny wymienia się pojedynczo.
Co jakiś czas sprawdzaj pochylenie podstawka. Przy strojeniu kołkami struny ciągną górę podstawka w stronę podstrunnicy. Po kilku tygodniach potrafi się wyraźnie przechylić, a w skrajnym przypadku wygiąć lub przewrócić. Patrząc z boku, tylna strona podstawka (od strony strunociągu) powinna stać mniej więcej pod kątem prostym do płyty.
Lista kontrolna przed zakupem
Jeśli możesz obejrzeć instrument na żywo, przejdź przez te punkty. Najlepiej z nauczycielem albo kimś, kto gra.
- Rozmiar pasuje do długości ręki, a ślimak jest w zasięgu przy lekko zgiętym łokciu.
- Podstawek stoi prosto, jego stopki przylegają do płyty, a górna krawędź tworzy wyraźny łuk.
- Wysokość strun na końcu podstrunnicy nie jest przesadna. Orientacyjnie ok. 3–3,5 mm pod struną E i 5–5,5 mm pod struną G.
- Kołki obracają się płynnie, bez przeskakiwania, i trzymają strój.
- Mikrostroiki działają na wszystkich strunach, a dokręcone do końca nie dotykają od spodu płyty wierzchniej.
- Podstrunnica nie jest malowana. Farba zdradza się jaśniejszym drewnem na krawędziach i końcu.
- Dusza stoi. Widać ją przez prawy otwór f, w pobliżu stopki podstawka od strony struny E.
- Korpus jest bez pęknięć, a brzegi płyt nie grzechoczą przy opukaniu.
- Smyczek jest prosty, śruba działa, a włosie jest naturalne.
- Dźwięk: poproś kogoś, kto gra, żeby zagrał na wszystkich strunach. Nie oczekuj koncertowego brzmienia. Szukaj za to wyraźnych problemów, takich jak brzęczenie, charczenie albo struna, która brzmi dużo słabiej od pozostałych.
Czego zwykle nie ma w zestawie, a jest potrzebne
Zestaw „skrzypce + smyczek + futerał” to dopiero początek. Do komfortowej nauki przydadzą się jeszcze:
- Podpórka pod ramię – zakładana od spodu skrzypiec, pozwala utrzymać instrument bez podciągania barku. W mowie potocznej często nazywana „mostkiem”, co bywa mylące, bo to zupełnie inna rzecz niż podstawek pod struny. Rodzaj i wysokość dobiera się do budowy ciała, więc warto przymierzyć kilka.
- Kalafonia – dołączana do zestawów bywa bardzo słaba. Porządna kostka kosztuje niewiele i starcza na długo.
- Stroik – klipsowy albo aplikacja w telefonie. Na początku stroi się przed każdym ćwiczeniem.
- Zapasowa struna E – najcieńsza i najczęściej pękająca. Warto mieć ją w futerale.
- Tłumik ćwiczeniowy – gumowa lub metalowa nakładka na podstawek, tzw. tłumik hotelowy, która wyraźnie ścisza instrument. W bloku z cienkimi ścianami to akcesorium, które decyduje o tym, czy w ogóle ćwiczysz wieczorami.
- Pulpit na nuty i miękka ściereczka do usuwania pyłu kalafonii ze strun i płyty po każdym graniu.
Skrzypce elektryczne i „ciche”: kiedy mają sens
Skrzypce elektryczne i tzw. ciche (w rodzaju serii Silent od Yamahy) kuszą mieszkańców bloków: gra się na słuchawkach, nikt nie słyszy pierwszych, nieuchronnie zgrzytliwych miesięcy.
Do nauki od zera lepiej jednak wybrać skrzypce akustyczne. Instrumenty elektryczne mają inną wagę, inny balans i przede wszystkim inaczej reagują na smyczek. Brakuje im naturalnej odpowiedzi drewnianego pudła rezonansowego, na której słuch uczy się kontrolować dźwięk. Skrzypek, który zaczynał na akustycznych, bez trudu przesiądzie się na elektryczne. W drugą stronę bywa trudniej.
Jeśli problemem są sąsiedzi, zacznij od tłumika ćwiczeniowego, który kosztuje ułamek ceny skrzypiec elektrycznych. Instrument „cichy” warto rozważyć jako drugi, uzupełniający, gdy już wiadomo, że nauka potrwa dłużej.
Dziecko i dorosły to dwie różne decyzje
Dla dziecka priorytetem jest dobry rozmiar i grywalność, a nie brzmienie. Instrument i tak zostanie wymieniony na większy za rok lub dwa, więc wypożyczenie albo tani, ale porządnie ustawiony zestaw to rozsądny wybór. Jeśli dziecko uczy się w szkole muzycznej lub u prywatnego nauczyciela, zapytaj go przed zakupem. Nauczyciele zwykle wiedzą, które instrumenty sprawdzają się u ich uczniów, a które sprawiają kłopoty.
Dorosły kupuje rozmiar 4/4 raz, na lata. Dlatego sensownie jest wydać trochę więcej i celować w środkowy przedział cenowy. Dorosły ma też przewagę, której nie ma dziecko: potrafi świadomie porównać dwa instrumenty i ocenić, na którym gra mu się wygodniej. Warto z tego skorzystać i przed zakupem potrzymać w rękach kilka egzemplarzy.
Najczęściej zadawane pytania
Czy dorosły może zacząć naukę gry na skrzypcach? Tak. Dorośli uczą się wolniej pod względem sprawności palców, ale szybciej rozumieją teorię, świadomiej ćwiczą i lepiej słyszą własne błędy. Wiek nie jest przeszkodą. Przeszkodą bywa zły instrument i brak nauczyciela przynajmniej na początku.
Czy leworęczni potrzebują specjalnych skrzypiec? Zazwyczaj nie. Na skrzypcach standardowych lewa ręka wykonuje bardzo precyzyjną pracę na podstrunnicy, więc osoby leworęczne nie są w gorszym położeniu. Skrzypce „odwrócone” istnieją, ale wymagają przebudowy wnętrza (dusza i belka basowa po przeciwnej stronie), są trudniej dostępne i utrudniają na przykład grę w orkestrze. Większość nauczycieli zaleca instrument standardowy.
Ile kosztują dobre pierwsze skrzypce? Realne minimum dla sensownego zestawu uczniowskiego to okolice 550–1000 zł. Dorosłym zaczynającym na poważnie lepiej posłuży przedział 1000–2500 zł. Do tego trzeba doliczyć akcesoria i ewentualne ustawienie u lutnika.
Czy mogę kupić skrzypce bez konsultacji z nauczycielem? Możesz, ale warto skorzystać z czyjejś pomocy chociaż przy odbiorze instrumentu. Ocena ustawienia wymaga doświadczenia, a to właśnie ustawienie decyduje, czy na skrzypcach da się wygodnie grać.
Jak często dziecko zmienia rozmiar skrzypiec? Zależy od tempa wzrostu, zwykle co rok lub dwa. Sygnałem jest moment, w którym dziecko obejmuje ślimak prawie wyprostowaną ręką, a nauczyciel zwraca uwagę na napięcie w lewym ramieniu i nadgarstku.
Czy droższe skrzypce przyspieszą naukę? Do pewnego poziomu tak, bo dobrze ustawiony instrument odpowiada na smyczek i pozwala usłyszeć, co się robi. Powyżej średniej półki cenowej różnice dotyczą już głównie barwy i niuansów, które początkujący doceni dopiero po latach. Jeśli budżet jest ograniczony, lepiej wydać go na lekcje z nauczycielem niż na droższy instrument.
Podsumowanie
Pierwsze skrzypce nie muszą być drogie ani piękne. Muszą mieć właściwy rozmiar, być zrobione z litego drewna, mieć przyzwoity smyczek z naturalnym włosiem i przede wszystkim być dobrze ustawione. Metka producenta pomaga odsiać najgorsze instrumenty, ale to podstawek, kołki, dusza i wysokość strun decydują o tym, czy nauka będzie przyjemnością, czy walką z przedmiotem w kształcie skrzypiec.
Jeśli masz zapamiętać z tego tekstu jedną rzecz: zanim zaczniesz ćwiczyć, pokaż instrument komuś, kto się na skrzypcach zna.