Najstarsze instrumenty muzyczne na świecie – co wykopali archeolodzy i ile z tego jest pewne

Pytanie „jaki jest najstarszy instrument muzyczny na świecie?” wygląda na takie, na które istnieje jedna odpowiedź. Tymczasem są co najmniej cztery, zależnie od tego, o co dokładnie pytamy:

• najstarsze instrumenty, co do których nauka nie ma wątpliwości – flety z jaskini Geissenklösterle w Niemczech, ok. 42–43 tys. lat,
• najstarszy kandydat, wokół którego od 30 lat trwa spór – przedziurawiona kość z jaskini Divje Babe w Słowenii, datowana na 50–60 tys. lat,
• najstarsze kompletne instrumenty, na których da się zagrać melodię – flety z chińskiego Jiahu, ok. 9 tys. lat,
• najstarszy instrument znaleziony w Polsce – gliniany gwizdek w kształcie ptaszka z Kiełczewa w Wielkopolsce, blisko 6 tys. lat.

W tym tekście przechodzimy przez najważniejsze znaleziska chronologicznie, od paleolitu do starożytności. Przy każdym piszemy wprost, co jest udowodnione, a co jest interpretacją. Na końcu jest też część, która zwykle w takich zestawieniach się nie pojawia: czego te zabytki mogą nauczyć kogoś, kto dziś gra na flecie, trąbce albo gitarze.

Zanim zaczniemy: dlaczego każda taka lista jest z góry niepełna

Pierwszym instrumentem człowieka był głos. Drugim – ciało: klaskanie, tupanie, uderzanie dłońmi o uda. Żadne z nich nie zostawia śladów w ziemi, więc archeologia nigdy nie powie, kiedy człowiek zaczął śpiewać ani wybijać rytm.

Z przedmiotami jest podobny problem. Drewno, trzcina, tykwa, skóra i jelito rozkładają się w ciągu kilkudziesięciu, najwyżej kilkuset lat, chyba że trafią w wyjątkowe warunki: do bagna, wiecznej zmarzliny albo suchego grobowca. Przetrwać tysiąclecia mogą za to kość, kieł mamuta, muszla, glina, kamień i metal.

Dlatego lista „najstarszych instrumentów świata” jest w praktyce listą najstarszych instrumentów wykonanych z trwałych materiałów. Bardzo prawdopodobne, że bębny z membraną ze skóry, grzechotki z tykw czy piszczałki z trzciny istniały równie dawno albo dawniej niż kostne flety. Po prostu nie mamy na to dowodów i najpewniej nigdy mieć nie będziemy.

Doskonale widać to na przykładzie lir z Ur, o których piszemy niżej. Drewniane korpusy tych instrumentów całkowicie się rozłożyły. Ich kształt znamy tylko dlatego, że archeolog wlał gips do pustych przestrzeni, które drewno zostawiło w ziemi.

Drugi problem to dowód, że przedmiot w ogóle służył do wydawania dźwięków. Kość z otworami może być fletem, ale może też być resztką po posiłku drapieżnika. Muszla może być rogiem, ale może też być naczyniem. Każde znalezisko na tej liście musiało przejść (albo wciąż przechodzi) przez taką weryfikację.

Najstarsze instrumenty świata w jednej tabeli

Instrument	Miejsce	Wiek	Materiał	Status
Kość z Divje Babe	Słowenia	ok. 50–60 tys. lat	kość udowa młodego niedźwiedzia jaskiniowego	sporny
Flety z Geissenklösterle	Niemcy	ok. 42–43 tys. lat	kość łabędzia niemego, kieł mamuta	potwierdzone
Flet z Hohle Fels	Niemcy	ok. 35–40 tys. lat	kość sępa płowego	potwierdzony
Kości z Mezina	Ukraina	ok. 20 tys. lat	kości mamuta, poroże renifera	interpretacja dyskutowana
Muszla z Marsoulas	Francja	ok. 18 tys. lat	muszla morskiego ślimaka	potwierdzona
Flety z Jiahu	Chiny	7000–5700 p.n.e.	kość żurawia mandżurskiego	potwierdzone, grywalne
Gwizdek z Kiełczewa	Polska	3900–3600 p.n.e.	glina	potwierdzony, wciąż działa
Liry z Ur	Mezopotamia (dziś Irak)	ok. 2500 p.n.e.	drewno, złoto, lapis lazuli	potwierdzone
Trąbki Tutanchamona	Egipt	XIV w. p.n.e.	srebro, stop miedzi	potwierdzone
Dzwony markiza Yi	Chiny	ok. 433 p.n.e.	brąz	potwierdzone

Kość z Divje Babe – najstarszy instrument świata czy ślad po zębach hieny?

W 1995 roku zespół słoweńskiego archeologa Ivana Turka prowadził wykopaliska w jaskini Divje Babe w zachodniej Słowenii. W warstwie z narzędziami kultury mustierskiej, w pobliżu dawnego paleniska, znaleziono fragment kości udowej młodego niedźwiedzia jaskiniowego z kilkoma okrągłymi otworami ułożonymi w linii.

Datowanie początkowo wskazywało na ok. 43–45 tys. lat. Późniejsze badania metodą ESR przesunęły wiek warstwy na 50–60 tys. lat. W tym czasie w Europie żyli neandertalczycy, nie ludzie współcześni. Jeśli więc otwory są dziełem człowieka, to mielibyśmy do czynienia z instrumentem neandertalskim, co zmieniałoby wyobrażenie o zdolnościach tego gatunku.

I tu zaczyna się spór. Część badaczy uważa, że otwory wygryzł drapieżnik, najpewniej hiena jaskiniowa, a młoda, jeszcze nie w pełni skostniała kość przebiła się bez pękania. Zespół Turka odpowiada eksperymentami: odlewy zębów wilka, hieny i niedźwiedzia nie dawały otworów ułożonych równo wzdłuż osi kości, a repliki kamiennych i kościanych narzędzi z tej samej jaskini – już tak.

W 2011 roku Ljuben Dimkaroski, trębacz Opery w Lublanie, nagrał na replice kości szereg melodii, w tym fragment „Bolera” Ravela. Warto jednak uczciwie zaznaczyć, co taki eksperyment udowadnia, a czego nie. Pokazuje, że otwory mogą dawać różne wysokości dźwięku. Nie dowodzi, że ktoś 50 tysięcy lat temu faktycznie na tej kości grał.

Narodowe Muzeum Słowenii w Lublanie prezentuje znalezisko jako neandertalski instrument. Duża część środowiska naukowego pozostaje ostrożna. Na dziś uczciwa odpowiedź brzmi: sprawa otwarta.

Flety z Geissenklösterle – najstarsze instrumenty bez znaku zapytania

Jeśli pytasz o najstarszy instrument muzyczny, co do którego badacze są zgodni, odpowiedź prowadzi do Jury Szwabskiej w południowych Niemczech. W jaskini Geissenklösterle znaleziono trzy flety: dwa wykonane z kości łabędzia niemego i jeden z kła mamuta.

W 2012 roku zespół z Oksfordu i Tybingi pod kierunkiem Toma Highama przeprowadził precyzyjne datowanie radiowęglowe kości zwierzęcych z tych samych warstw. Wynik: 42–43 tys. lat, czyli o 2–3 tysiące lat więcej, niż wcześniej zakładano. Warstwy należą do kultury oryniackiej, łączonej z pierwszymi ludźmi współczesnymi (Homo sapiens), którzy dotarli do Europy.

Szczególnie ciekawy jest flet z kości słoniowej mamuta. Kieł, w przeciwieństwie do ptasiej kości, nie jest pusty w środku. Według rekonstrukcji badaczy wykonawca musiał rozdzielić fragment kła na połówki, wydrążyć je i złożyć z powrotem tak, by instrument był szczelny. To wymagało planowania i sporej wiedzy o materiale, a nie tylko przewiercenia kilku dziur w gotowej rurce.

Flet z Hohle Fels – najlepiej zachowany flet epoki lodowcowej

Kilkanaście kilometrów od Geissenklösterle leży jaskinia Hohle Fels. W 2008 roku zespół Nicholasa Conarda z Uniwersytetu w Tybindze wydobył tam fragmenty fletu, opisane rok później w czasopiśmie „Nature”. W tej samej jaskini znaleziono także słynną Wenus z Hohle Fels, jedną z najstarszych figuratywnych rzeźb świata.

Flet złożono z kilkunastu fragmentów. Ma ok. 22 cm długości, wykonano go z kości skrzydła sępa płowego i ma pięć otworów palcowych. Jego wiek szacuje się na ok. 35–40 tys. lat, więc jest nieco młodszy od fletów z Geissenklösterle, ale zachował się znacznie lepiej.

Dla muzyka najciekawszy jest koniec, w który się dmucha. Wycięto na nim nacięcie w kształcie litery V. To oznacza, że grający kierował strumień powietrza na krawędź, podobnie jak dziś gra się na andyjskiej quenie czy japońskim shakuhachi. Zasada wydobycia dźwięku z fletu poprzecznego, blokfletu i piccolo jest dokładnie ta sama: powietrze rozcina się na krawędzi i wprawia w drgania słup powietrza w rurze. Od 40 tysięcy lat nic się tu nie zmieniło.

Kości mamuta z Mezina – perkusja z epoki lodowcowej?

Na stanowisku w Mezinie nad Desną (obwód czernihowski, Ukraina) odkryto zestaw kości mamuta – m.in. łopatkę i kość udową – pomalowanych czerwoną ochrą w geometryczne wzory. Obok leżał młotek z poroża renifera. Na powierzchni kości widać ślady powtarzalnych uderzeń. Znalezisko ma ok. 20 tys. lat (w literaturze pojawiają się też starsze datowania).

Część badaczy interpretuje ten komplet jako zestaw instrumentów perkusyjnych: kości o różnym kształcie i grubości dają przy uderzeniu różne dźwięki. Współczesne analizy śladów obróbki wspierają tezę o muzycznej funkcji.

Tu jednak trzeba zachować większą ostrożność niż przy fletach. Flet z otworami palcowymi nie ma zbyt wielu alternatywnych zastosowań. Kość z wytartą powierzchnią mogła służyć także jako podkładka robocza czy element obrzędu niezwiązanego z dźwiękiem. Jeśli interpretacja jest trafna, Mezin to najstarszy znany zestaw instrumentów perkusyjnych, czyli coś na kształt paleolitycznego ksylofonu z kości.

Muszla z Marsoulas – róg, który przez 90 lat uchodził za kubek

To jedna z najlepszych historii w całej archeologii muzycznej. W 1931 roku przy wejściu do jaskini Marsoulas we francuskich Pirenejach znaleziono dużą muszlę morskiego ślimaka – 31 cm wysokości, 18 cm szerokości. Uznano ją za naczynie, być może obrzędowy kubek do picia, i odłożono do zbiorów muzeum w Tuluzie.

Dopiero w 2021 roku zespół francuskiego CNRS pod kierunkiem Carole Fritz przebadał ją tomografią komputerową i fotogrametrią. Okazało się, że wierzchołek muszli – jej najtwardsza część, praktycznie niemożliwa do przypadkowego ułamania – został celowo odbity, tworząc otwór o średnicy 3,5 cm. Ślady organicznej substancji wokół otworu sugerują, że był tam przymocowany ustnik. Naturalnie zakrzywiony brzeg muszli usunięto, a wewnątrz, na jednym z pierwszych zwojów, wykonano otwór. Na samej muszli zachowały się czerwone kropki z pigmentu, przypominające te, którymi namalowano zwierzęta na ścianach jaskini.

Wiek muszli określono na ok. 18 tys. lat (kultura magdaleńska). Do badań zaproszono waltornistę, który wydobył z niej trzy dźwięki zbliżone do C, Cis i D.

Muzyczna ciekawostka: róg z muszli działa na tej samej zasadzie co trąbka, puzon czy tuba. Źródłem dźwięku są drgające wargi grającego, a instrument jedynie wzmacnia i kształtuje to drganie. Jaskinia leży ponad 200 km od Atlantyku, więc muszla musiała trafić tam dzięki wędrówkom lub wymianie między grupami ludzi.

Flety z Jiahu – najstarsze instrumenty, na których zagrano melodię

Jiahu to neolityczna osada w chińskiej prowincji Henan, zamieszkana mniej więcej w latach 7000–5700 p.n.e. W pochówkach znaleziono sześć kompletnych fletów i fragmenty około trzydziestu kolejnych. Wykonano je z kości skrzydeł żurawia mandżurskiego. Mają około 20 cm długości i od pięciu do ośmiu otworów. Odkrycie opisano w „Nature” w 1999 roku.

Flety z Jiahu nie są najstarsze na świecie, ale mają cechę, której brakuje paleolitycznym fragmentom: są kompletne i da się na nich grać. Najlepiej zachowany egzemplarz został przebadany tonalnie przez muzyków, a jego nagranie udostępniono publicznie.

Dla każdego, kto kiedykolwiek stroił instrument, najważniejszy jest pewien drobny szczegół. Na jednym z fletów obok otworu palcowego wywiercono dodatkowy, bardzo mały otworek. Badacze interpretują go jako korektę stroju – wykonawca uznał, że dźwięk jest nieco nie taki, jak powinien, i go poprawił. To oznacza, że już 8–9 tysięcy lat temu ktoś miał w głowie wzorzec wysokości dźwięku i dbał o intonację.

Gwizdek z Kiełczewa – najstarszy instrument muzyczny z terenu Polski

Najstarszy znany instrument dźwiękowy z ziem polskich znaleziono w 2017 roku w Kiełczewie w Wielkopolsce. Leżał na terenie dużej osady neolitycznej, istniejącej mniej więcej w latach 3900–3600 p.n.e., wśród skorup naczyń, narzędzi krzemiennych i przepalonych kości zwierzęcych.

To gliniany gwizdek w kształcie ptaszka, mierzący nieco ponad 3 cm. Ma schematyczną głowę, korpus i ogon, który jest jednocześnie ustnikiem z okienkiem i krawędzią. Nie ma otworów palcowych, więc wydaje w zasadzie jeden dźwięk. Badania prowadził zespół z Wydziału Archeologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu pod kierunkiem dr hab. Iwony Sobkowiak-Tabaki, z udziałem muzykologów i akustyków. Wyniki opublikowano w 2023 roku.

Kilka rzeczy w tych badaniach naprawdę zaskakuje:

• Gwizdek wciąż działa i jest bardzo głośny. W komorze bezechowej z odległości 1,5 m zmierzono 108 dB, czyli poziom porównywalny z piłą łańcuchową.
• Słychać go z daleka. W lesie, przy lekkim wietrze, dźwięk był słyszalny dla człowieka z odległości ponad 400 metrów.
• Brzmi jak ptak drapieżny. Badacze puścili nagranie gwizdka w aplikacji do rozpoznawania głosów ptaków BirdNET. Za każdym razem wskazała kanię rudą.
• Nie zrobiono go z lokalnej gliny. Analiza składu pierwiastkowego wykazała różnice względem ceramiki z tej samej osady.
• Był intensywnie używany, na co wskazują liczne zadrapania.

Do czego służył, nie wiadomo na pewno. Mógł być wabikiem lub narzędziem do płoszenia ptaków, instrumentem sygnałowym albo przedmiotem obrzędowym. Badacze zwracają też uwagę na coś, co docenią muzycy: konstrukcja z okienkiem i krawędzią to ten sam schemat, który do dziś stosuje się w ludowych glinianych piszczałkach i fletach.

Liry z Ur – pierwsze strunowe, które możemy zobaczyć

W latach 20. i 30. XX wieku brytyjski archeolog Leonard Woolley prowadził wykopaliska na Cmentarzu Królewskim w Ur, w południowej Mezopotamii. W bogatych grobach z okresu ok. 2500 p.n.e. znalazł kilka instrumentów strunowych: lir i harf.

Drewno dawno się rozłożyło. Przetrwały metalowe okucia, inkrustacje z muszli i lapis lazuli oraz wspaniałe głowy byków ze złota i półszlachetnych kamieni, zdobiące pudła rezonansowe. Woolley wlewał gips w puste przestrzenie w ziemi, by odtworzyć kształt nieistniejących już drewnianych elementów. Instrumenty trafiły do muzeów w Londynie, Filadelfii i Bagdadzie.

Liry z Ur są jednymi z najstarszych zachowanych instrumentów strunowych na świecie. Strun oczywiście nie ma – jelito i włókna roślinne nie przetrwały. Wiemy jednak, że instrumenty tego typu były w Mezopotamii i na Bliskim Wschodzie czymś stałym. Najstarszy niemal kompletny zapis utworu muzycznego, tzw. hymn huryjski z Ugarit (ok. 1400 p.n.e.), zawiera wskazówki wykonawcze właśnie dla instrumentu z rodziny lir. Jeśli interesuje Cię, jak ewoluował sam zapis muzyki, zajrzyj do tekstu Czym są nuty?.

Trąbki Tutanchamona – instrumenty, które prawie zniszczyło radio

W grobowcu Tutanchamona, odkrytym przez Howarda Cartera w 1922 roku, znaleziono dwie trąbki: srebrną i wykonaną ze stopu miedzi. Mają ponad 3300 lat i należą do najstarszych zachowanych metalowych trąbek świata.

16 kwietnia 1939 roku BBC nadało na żywo z Kairu audycję, w której na trąbkach zagrał James Tappern, muzyk brytyjskiej orkiestry wojskowej. Szacuje się, że słuchało jej około 150 milionów ludzi. Wcześniej, podczas prób, na srebrną trąbkę założono współczesny ustnik – i instrument pękł. Po naprawie podjęto kolejną próbę, a przed samą transmisją w muzeum zgasło światło, więc grano przy świecach.

Z punktu widzenia muzyka ta historia ma ważny morał. Badacz Percival Kirby, który próbował zagrać na trąbkach kilka lat wcześniej, stwierdził, że bez współczesnego ustnika dają one w zasadzie jeden dobry dźwięk. Egipskie trąbki najpewniej służyły do sygnałów, a nie do grania melodii. Nagranie z 1939 roku więcej mówi więc o możliwościach XX-wiecznego trębacza z nowoczesnym ustnikiem niż o tym, jak brzmiała muzyka starożytnego Egiptu.

Dzwony markiza Yi – dwa dźwięki z jednego dzwonu

W 1978 roku w prowincji Hubei w Chinach otwarto grobowiec markiza Yi z państwa Zeng, pochowanego ok. 433 p.n.e. Wśród wyposażenia znalazł się zestaw 65 brązowych dzwonów (bianzhong), zawieszonych w kilku rzędach na drewnianej ramie.

To nie jest „zbiór starych dzwonów”, ale kompletny, precyzyjnie zestrojony instrument. Dzwony mają przekrój przypominający migdał, a nie koło, dzięki czemu każdy z nich wydaje dwa różne dźwięki – zależnie od tego, w które miejsce się uderzy. Na dzwonach wyryto inskrypcje z nazwami dźwięków. Dla archeologów muzycznych to bezcenne źródło: pokazuje, że 2400 lat temu w Chinach istniała rozbudowana teoria stroju, a odlewnicy potrafili ją przełożyć na brąz.

Hydraulis – starożytny przodek organów

Na koniec instrument, który ma bezpośrednich potomków w każdym większym kościele. W III wieku p.n.e. Ktesibios z Aleksandrii skonstruował hydraulis – instrument, w którym powietrze do piszczałek podawane było pod ciśnieniem stabilizowanym wodą. To od niego wywodzą się organy.

Jedne z najcenniejszych zachowanych pozostałości takiego instrumentu odkryto w Aquincum, rzymskim mieście na terenie dzisiejszego Budapesztu. Datuje się je na 228 rok n.e. Do dziś trwa dyskusja, czy były to organy wodne, czy już zasilane miechem.

A co z Polską? Gęśle z Gdańska i Opola

Poza gwizdkiem z Kiełczewa ziemie polskie nie mogą pochwalić się instrumentami sprzed dziesiątek tysięcy lat. Przy instrumentach strunowych sytuacja jest jeszcze trudniejsza, bo drewno przetrwa tylko w wyjątkowych warunkach, zwykle w wilgotnych warstwach bez dostępu tlenu.

Najstarsze instrumenty strunowe z polskich wykopalisk pochodzą z wczesnego średniowiecza, a najwcześniejsze datuje się na koniec X wieku. Najsłynniejsze są gęśle z Gdańska, odkryte w 1949 roku i opisane przez archeologa Konrada Jażdżewskiego jako najstarsze zachowane gęśle słowiańskie. Z Opola pochodzi niezwykle mały, dwustrunowy instrument tego typu. W ostatnich latach na Ostrowie Lednickim, w jednej z siedzib pierwszych Piastów, znaleziono fragment niewielkiego instrumentu strunowego, najpewniej rebeka.

Jak podkreślają badacze, podobnych średniowiecznych zabytków z terenu Polski znamy zaledwie około dziesięciu. Każdy nowy to wydarzenie.

Czego te znaleziska uczą współczesnego muzyka

Łatwo potraktować najstarsze instrumenty jako muzealne ciekawostki. Warto jednak spojrzeć na nie z perspektywy kogoś, kto sam gra.

Wszystkie podstawowe sposoby wydobycia dźwięku są prehistoryczne. Flety z Niemiec to dmuchanie na krawędź. Muszla z Marsoulas i trąbki Tutanchamona to drgające wargi. Kości z Mezina i dzwony markiza Yi to uderzenie w drgające ciało stałe. Liry z Ur to struny. Współczesna klasyfikacja instrumentów – idiofony, membranofony, aerofony, chordofony – pasuje do nich bez żadnej korekty. Jedyną grupą niemal nieobecną w najstarszych znaleziskach są membranofony, czyli bębny z membraną. Nie dlatego, że ich nie było, tylko dlatego, że skóra się rozkłada.

Materiał decyduje o brzmieniu – i o tym, co przetrwa. Kość sępa, kieł mamuta, glina, srebro, brąz: każdy materiał to inne możliwości, inna trwałość i inna praca przy wykonaniu. Dzisiejsze dyskusje o drewnie na gryf gitary czy mosiądzu w trąbce mają bardzo długą historię.

Intonacja nie jest wymysłem nowożytności. Dodatkowy otworek na flecie z Jiahu i inskrypcje z nazwami dźwięków na chińskich dzwonach pokazują, że ludzie tysiące lat temu słyszeli fałsz i świadomie go poprawiali.

Instrument to nie tylko sztuka. Gwizdek z Kiełczewa słyszalny z 400 metrów i egipskie trąbki grające jeden sygnał przypominają, że dźwięk przez większość historii służył także komunikacji, polowaniu i obrzędom.

Nie zmuszaj instrumentu do tego, do czego go nie zbudowano. Pęknięta w 1939 roku srebrna trąbka to przestroga zrozumiała dla każdego, kto założył na instrument nieodpowiednie struny albo za mocno dokręcił mechanizm. Konstrukcja zawsze wyznacza granice.

Najczęściej zadawane pytania

Jaki jest najstarszy instrument muzyczny na świecie?

Najstarsze instrumenty uznawane przez naukę bez zastrzeżeń to flety z jaskini Geissenklösterle w Niemczech, datowane na ok. 42–43 tys. lat. Starsza jest kość z jaskini Divje Babe w Słowenii (ok. 50–60 tys. lat), ale nie ma zgody, czy jej otwory wykonał człowiek, czy zęby drapieżnika.

Ile lat ma najstarszy flet?

Najstarsze potwierdzone flety, z Geissenklösterle, mają ok. 42–43 tys. lat. Najlepiej zachowany paleolityczny flet, z jaskini Hohle Fels, ma ok. 35–40 tys. lat.

Czy neandertalczycy grali na instrumentach?

Nie wiadomo. Jedynym poważnym kandydatem na neandertalski instrument jest kość z Divje Babe. Jeśli jej otwory są dziełem człowieka, to mogli ją wykonać tylko neandertalczycy. Spór na ten temat trwa od 1995 roku.

Jaki jest najstarszy instrument strunowy?

Do najstarszych zachowanych instrumentów strunowych należą liry i harfy z Cmentarza Królewskiego w Ur, datowane na ok. 2500 p.n.e. Instrumenty strunowe z pewnością są starsze, ale drewno i struny rzadko przetrwają tak długo.

Jaki jest najstarszy instrument znaleziony w Polsce?

Gliniany gwizdek w kształcie ptaka z Kiełczewa w Wielkopolsce, pochodzący z osady datowanej na lata 3900–3600 p.n.e. Najstarsze instrumenty strunowe z polskich wykopalisk pochodzą z wczesnego średniowiecza.

Czy można usłyszeć, jak brzmiały najstarsze instrumenty?

Tak, choć zwykle chodzi o repliki albo bardzo ostrożne próby na oryginałach. Nagrania udostępniono m.in. dla muszli z Marsoulas, fletu z Jiahu, gwizdka z Kiełczewa i trąbek Tutanchamona (transmisja BBC z 1939 roku). Wystarczy wyszukać nazwę znaleziska razem ze słowem „dźwięk” lub „sound”.