Jak powstały pierwsze instrumenty muzyczne?

Krótka odpowiedź: nikt ich nie wynalazł. Pierwsze instrumenty nie były wynikiem pomysłu „zbudujmy coś, co gra”, tylko efektem odkrycia, że przedmioty, które człowiek miał już w rękach — kość, muszla, skóra, kamień, cięciwa — potrafią robić coś więcej niż to, do czego były przeznaczone. Muzyka nie przyszła po instrumencie. Instrument przyszedł po muzyce.

Ta różnica ma znaczenie praktyczne, bo od razu porządkuje chronologię. Zanim ktokolwiek przewiercił kość, ludzie klaskali, tupali, uderzali kamieniem o kamień i śpiewali. Tyle że żadna z tych czynności nie zostawia śladu w ziemi. I to jest pierwszy problem, z którym trzeba się zmierzyć, zanim zacznie się cytować daty.

Archeologia muzyki to archeologia tego, co przetrwało

Kiedy czytasz, że najstarszy instrument świata ma czterdzieści kilka tysięcy lat, to nie jest informacja o tym, kiedy powstała muzyka. To informacja o tym, jaki materiał wytrzymuje czterdzieści tysięcy lat w jaskiniowym osadzie.

Kość ptasia i kieł mamuta wytrzymują. Drewno, trzcina, skóra, jelito, włókno roślinne — nie. Bęben z naciągniętą skórą rozpada się w kilkadziesiąt lat. Piszczałka z bzu czarnego rozpada się w kilka. Jeżeli więc obraz najstarszego instrumentarium świata składa się prawie wyłącznie z fletów kostnych, to nie dlatego, że ludzie zaczęli od fletów. To dlatego, że tylko flety kostne dotrwały do wykopalisk.

Trzeba to mieć z tyłu głowy przy każdej dacie w tym tekście. Wszystkie one wyznaczają dolną granicę: „nie później niż”. Nigdy „nie wcześniej niż”.

Ciało jako instrument zerowy

Najstarszym instrumentem muzycznym człowieka jest jego własne ciało i to nie jest efektowna metafora, tylko stwierdzenie mechaniczne. Klaskanie to idiofon. Tupanie to membranofon z rezonatorem w postaci gruntu. Głos to aerofon z regulowanym źródłem drgań i przestrajanym rezonatorem.

Wszystko, co człowiek zrobił później z materiałem, było przedłużaniem tych trzech zdolności:

• chciał klaskać głośniej i dłużej — zaczął uderzać przedmiotami,
• chciał, żeby głos niósł dalej — zaczął szukać rezonatorów i tub,
• chciał zmieniać wysokość dźwięku w sposób powtarzalny — zaczął wiercić otwory i napinać struny.

Cała historia lutnictwa i budownictwa instrumentów to rozwinięcie tych trzech ruchów. Nic więcej się przez czterdzieści tysięcy lat nie wydarzyło — zmieniły się tylko materiały i precyzja.

Najstarsze instrumenty, które faktycznie mamy

Punkt odniesienia dla całego świata to jaskinie Jury Szwabskiej w południowych Niemczech. Zespoły z uniwersytetów w Tybindze i Oksfordzie wydobyły stamtąd i przedatowały serię fletów, które dziś uchodzą za najstarsze bezsporne instrumenty muzyczne w historii.

Znalezisko	Wiek	Materiał	Uwagi
Flety z Geissenklösterle (Niemcy)	ok. 42–43 tys. lat	kość łabędzia, kieł mamuta	najstarsze bezsporne instrumenty; datowanie zrewidowane w 2012 r.
Flet z Hohle Fels (Niemcy)	ok. 35–40 tys. lat	kość promieniowa sępa płowego	najlepiej zachowany, 22 cm, pięć otworów
„Flet” z Divje Babe (Słowenia)	50–60 tys. lat (sporne)	kość udowa niedźwiedzia jaskiniowego	status kwestionowany do dziś
Muszla z Marsoulas (Francja)	ok. 18 tys. lat	muszla morskiego ślimaka	zidentyfikowana jako instrument dopiero w 2021 r.
Flety natufijskie z Eynan-Mallaha (Izrael)	ok. 12 tys. lat	drobne kości ptasie	naśladują głosy ptaków drapieżnych
Gwizdek z Kiełczewa (Polska)	ok. 5,6–5,9 tys. lat	glina	unikat w skali europejskiej
Flety z Jiahu (Chiny)	ok. 9 tys. lat	kość skrzydłowa żurawia	najstarsze instrumenty, na których wciąż da się grać

Najciekawsze w tej tabeli nie są jednak daty, tylko jeden szczegół konstrukcyjny.

Flet z Hohle Fels rozstrzyga sprawę datowania

Egzemplarz z Hohle Fels wykonano z kości promieniowej sępa płowego. Ma około 22 centymetrów, pięć otworów palcowych i wyprofilowane wcięcie na wardze, w które kieruje się strumień powietrza. Repliki grają. Nie wydają przypadkowego świstu — wydają dźwięki o określonej, powtarzalnej wysokości.

To nie jest przedmiot eksperymentalny. To wyrób.

Jeszcze mocniejszy argument dają flety z kła mamuta z tej samej okolicy. Kieł jest lity — nie ma w nim kanału, który wystarczyłoby przewiercić. Żeby zrobić z niego flet, trzeba było rozciąć wygięty fragment wzdłuż na dwie połowy, wydrążyć każdą od środka, dopasować je z powrotem i uszczelnić szew tak, żeby nie uciekało powietrze. To kilkanaście godzin pracy, znajomość właściwości materiału i świadomość, że szczelność decyduje o brzmieniu.

Nikt nie robi czegoś takiego jako pierwszej próby. Za tymi fletami stoi tradycja, która musiała trwać już wtedy setki albo tysiące lat. Czterdzieści dwa tysiące lat to wiek najstarszego zachowanego egzemplarza — nie wiek pomysłu.

Divje Babe: spór, którego nie zamknięto

W 1995 roku w słoweńskiej jaskini Divje Babe znaleziono fragment kości udowej niedźwiedzia jaskiniowego z dwoma zachowanymi otworami i śladami kolejnych. Warstwa, w której leżał, jest starsza niż obecność Homo sapiens w tym rejonie — a to znaczyłoby, że instrument wykonał neandertalczyk.

Kontrargument jest równie mocny: otwory mogły powstać od zębów drapieżnika, prawdopodobnie hieny, która przegryzła kość podczas jedzenia. Odstępy między śladami zębów potrafią być zwodniczo regularne.

Spór trwa od trzydziestu lat i nie został rozstrzygnięty. Warto o nim wiedzieć z dwóch powodów. Po pierwsze, pokazuje, jak cienka bywa granica między artefaktem a przypadkiem. Po drugie, jeżeli ktoś kiedyś tę sprawę zamknie na korzyść hipotezy instrumentu, przesunie to początki muzyki instrumentalnej poza gatunek ludzki w dzisiejszym rozumieniu.

Cztery rodziny instrumentów i kolejność, w jakiej musiały powstać

Historia powstawania instrumentów ma logikę technologiczną, nie artystyczną. O tym, co powstało wcześniej, decydowało nie to, czego ludzie chcieli słuchać, tylko to, co potrafili obrobić.

Idiofony — najwcześniej. Wszystko, co brzmi samo, gdy się w to uderzy: kamienie, kości, pręty, muszle, naciekowe formacje w jaskiniach. W kilku jaskiniach we Francji i Hiszpanii znaleziono stalaktyty ze śladami wielokrotnych uderzeń, które przy uderzeniu wydają wyraźne, zróżnicowane tony. Próg wejścia: zerowy. Wystarczy zauważyć.

Aerofony — bardzo wcześnie. Kość długa ptaka to gotowa rura z naturalnie pustym wnętrzem. Wystarczy odciąć nasady i masz rezonator. Muszla dużego ślimaka morskiego po odłamaniu wierzchołka staje się trąbką — dokładnie to zrobiono z okazem z jaskini Marsoulas, który po osiemnastu tysiącach lat zagrał ponownie podczas badań opublikowanych w 2021 roku. Do tej samej rodziny należy buczek (bullroarer) — deseczka na sznurku, którą kręci się nad głową. Prostszego instrumentu nie ma, a jego zasięg akustyczny liczy się w kilometrach.

Membranofony — dopiero po opanowaniu wyprawiania skór. Bęben wymaga trzech osobnych technologii: obróbki skóry tak, żeby nie gniła i nie sztywniała, wykonania korpusu (drążone drewno, ceramika, rama) oraz sposobu napinania naciągu. Każda z nich musiała istnieć wcześniej z powodów pozamuzycznych. Dlatego bębny są młodsze — choć zachowane egzemplarze są młodsze od rzeczywistych o nieznany margines, bo skóra po prostu nie przetrwa.

Chordofony — najpóźniej. Struna to najbardziej wymagający wynalazek z całej czwórki. Potrzebujesz materiału, który wytrzyma stałe naprężenie (jelito, ścięgno, skręcone włókno), korpusu, który to naprężenie przeniesie bez pękania, oraz sposobu strojenia. Popularna hipoteza wywodzi chordofony od łuku myśliwskiego: cięciwa po wypuszczeniu strzały brzęczy, a przystawienie łuku do ust albo do pustego naczynia zmienia brzmienie nie do poznania. Łuk muzyczny do dziś funkcjonuje w kilkunastu tradycjach na świecie. Pierwsze bogato zdobione, wielostrunowe liry — te z królewskich grobów w Ur w Mezopotamii — datuje się dopiero na około 2600–2500 rok p.n.e. Względem fletów z Jury Szwabskiej to niemal współczesność.

Polski wątek: gwizdek z Kiełczewa

W 2017 roku podczas badań osady w Kiełczewie w Wielkopolsce, funkcjonującej mniej więcej między 3900 a 3600 rokiem p.n.e., wśród skorup, narzędzi krzemiennych i przepalonych kości znaleziono maleńką glinianą figurkę ptaszka. Ma zaledwie nieco ponad trzy centymetry. Ogon pełni funkcję ustnika z okienkiem i wargą — to jest sprawny gwizdek, nie ozdoba.

Zespół pod kierunkiem dr hab. Iwony Sobkowiak-Tabaki z Wydziału Archeologii UAM w Poznaniu opublikował wyniki badań w „Journal of Archaeological Science: Reports”. Znalezisko jest najstarszym tego typu w Polsce i jednym z kilku znanych z całej neolitycznej Europy.

Kilka rzeczy z tych badań jest naprawdę zaskakujących:

• Instrument nadal działa. Po blisko sześciu tysiącach lat.
• Jest ekstremalnie głośny. W komorze bezechowej z półtora metra osiągnął poziom rzędu 108 dB — porównywalny z pracą młota pneumatycznego.
• Niesie bardzo daleko. W terenie leśnym przy lekkim wietrze był słyszalny z odległości ponad czterystu metrów.
• Naśladuje konkretny gatunek. Aplikacja do rozpoznawania ptaków, uruchomiona na nagraniu jego dźwięku, trzykrotnie wskazała kanię rudą.
• Konstrukcja nie jest przypadkowa. Tomografia komputerowa pokazała komorę akustyczną i układ otworów zgodny ze schematem, który — jak zauważają badacze — stosuje się do dziś w glinianych piszczałkach ludowych, a nawet w fletach z warsztatów renomowanych budowniczych.

To ostatnie jest najmocniejszym zdaniem w całej tej historii. Rozwiązanie akustyczne wymyślone w neolitycznej wielkopolskiej osadzie działa tak dobrze, że nikt go od tamtej pory nie musiał zastąpić.

Instrument czy narzędzie? Fałszywa alternatywa

Pytanie „po co ludzie zbudowali pierwsze instrumenty” zwykle dostaje odpowiedź „dla muzyki” — i to jest odpowiedź prawdopodobnie zbyt wąska.

Gwizdek naśladujący kanię mógł być wabikiem myśliwskim, mógł służyć do płoszenia ptaków z gniazd przed zebraniem jaj, mógł być sygnalizatorem dla ludzi rozproszonych po terenie, mógł mieć funkcję rytualną. Badacze z Kiełczewa uczciwie mówią, że nie wiedzą. Podobnie natufijskie flety z Izraela sprzed dwunastu tysięcy lat wykonano z celowo dobranych cienkich kostek ptasich, żeby dźwięk odpowiadał głosom krogulca i pustułki — co wskazuje na zastosowanie łowieckie równie mocno jak na muzyczne.

Nasze rozdzielenie „narzędzie” i „instrument” jest kategorią współczesną. W paleolicie i neolicie przedmiot, który wydaje dźwięk niosący się na czterysta metrów, był jednocześnie środkiem łączności, wabikiem, przedmiotem obrzędowym i źródłem dźwięku, którego się słucha. Nie było powodu, żeby to rozdzielać.

Hipotezy dotyczące funkcji muzycznej sensu stricto są zresztą interesujące same w sobie. Najczęściej wskazuje się na spajanie grupy — wspólne wykonywanie dźwięku w rytmie synchronizuje zachowanie i buduje więź w zbiorowościach większych niż te, które da się utrzymać samą znajomością twarzą w twarz. Badacze z Jury Szwabskiej wprost sugerowali, że przewaga kulturowa tego typu mogła mieć znaczenie w konkurencji Homo sapiens z neandertalczykami. To hipoteza, nie ustalenie — ale hipoteza dobrze osadzona w tym, co wiemy o działaniu muzyki na ludzkie grupy dzisiaj.

Jiahu: moment, w którym zaczyna się rzemiosło

Jeżeli w tej historii szukać punktu, od którego zaczyna się budownictwo instrumentów w dzisiejszym rozumieniu, to jest nim chińskie stanowisko Jiahu w prowincji Henan, zamieszkane mniej więcej od 7000 do 5700 roku p.n.e.

Wydobyto tam kilkadziesiąt fletów wykonanych z kości skrzydłowych żurawia mandżurskiego, o długości około dwudziestu centymetrów, z pięcioma, sześcioma, siedmioma lub ośmioma otworami. Sześć egzemplarzy zachowało się w komplecie i nadal nadaje się do gry — to najstarsze grające instrumenty świata, przebadane tonalnie i opisane w „Nature”.

Kluczowy jest jednak sposób ich wykonania. Wytwórcy najpierw wyznaczali na kości równomierne oznaczenia, potem wiercili otwory, potem sprawdzali strój i nanosili poprawki, oznaczając i doszlifowując. To jest pełna pętla warsztatowa: projekt, wykonanie, kontrola jakości, korekta. Do tego powtarzalny schemat produkcji między egzemplarzami.

Dziewięć tysięcy lat temu ktoś dmuchnął w zrobiony przez siebie flet, stwierdził, że jeden dźwięk jest za nisko, i poprawił otwór. Od tego momentu historia instrumentów przestaje być historią odkryć, a staje się historią rzemiosła — dokładnie tego samego, którym zajmują się dziś budowniczowie fletów, gitar i skrzypiec.

Co z tego wynika dla grającego dzisiaj

Trzy rzeczy, które warto zabrać z tej historii do własnej praktyki.

Fizyka się nie zmieniła. Flet z kości sępa i współczesny flet poprzeczny działają na identycznej zasadzie: strumień powietrza rozbija się o krawędź, wzbudza słup powietrza w rurze, a odkrywanie otworów skraca ten słup i podnosi dźwięk. Czterdzieści tysięcy lat rozwoju dało lepsze materiały, mechanikę klap i powtarzalność — nie nową zasadę.

Materiał zawsze był ograniczeniem, nie ozdobą. Ludzie sięgali po kość, muszlę i glinę, bo to było dostępne i obrabialne. Dzisiejsze spory o to, czy korpus z litego drewna brzmi lepiej od laminatu, są dalszym ciągiem tej samej rozmowy — z tą różnicą, że dziś to my mamy wybór.

Głośność była pierwszym parametrem jakości. Instrument, którego nie słychać, nie spełniał żadnej ze swoich funkcji — ani sygnałowej, ani obrzędowej, ani wspólnotowej. Neolityczny gwizdek z Wielkopolski robił 108 decybeli, bo miał robić. Projektowanie pod dźwięk, który niesie, jest starsze niż jakiekolwiek pojęcie estetyki muzycznej.

Pierwsze instrumenty nie powstały dlatego, że ktoś chciał być muzykiem. Powstały dlatego, że ktoś zauważył, iż kość, w którą dmuchnął, odpowiedziała mu głosem. Cała reszta — skale, stroje, warsztaty, konserwatoria — to czterdzieści tysięcy lat rozwijania tej jednej obserwacji.